تفسير نمونه
افِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْبِ شَديدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ إِلَيْهِ الْمَصيرُ
[كه] گناهبخش و توبه پذير [و] سختكيفر [و] فراخنعمت است. خدايى جز او نيست. بازگشت به سوى اوست.
آيه خدا را به پنج وصف ديگر از صفات بزرگش كه بعضى اميد آفرين و بعضى خوف آفرين است توصيف كرده ، مىگويد : خداوندى كه گناهان را مىآمرزد ( غافر الذنب ) .
توبه ها را مىپذيرد ( قابل التوب ) .
مجازاتش شديد است ( شديد العقاب ) .
نعمتش فراوان است ( ذى الطول ) .
خداوندى كه معبودى جز او نيست ( لا اله الا هو ) .
و بازگشت همه شما به سوى او است ( اليه المصير ) .
آرى كسى كه واجد اين اوصاف است فقط او شايسته عبوديت است و مالك پاداش و كيفر .
نكته ها :
1 - در دو آيه فوق ( آيه 2 و 3 ) بعد از ذكر نام الله و قبل از ذكر معاد
( اليه المصير ) هفت وصف از اوصاف الهى بيان شده است كه بعضى از صفات ذات و بعضى از صفات فعل است و مجموعهاى از توحيد و علم و قدرت و رحمت و غضب را بيان مىدارد ، و عزيز و عليم پايه اى است براى نزول اين كتاب آسمانى ، و غفران ذنوب و قبول توبه و شدت عقاب و بخشش نعمتها مقدمهاى است براى تربيت نفوس و پرستش خداوند يگانه اى كه هيچ معبودى جز او نيست .
2 - در ميان اين اوصاف غافر الذنب مقدم داشته شده و ذى الطول ( صاحب نعمت و فضل ) نيز در آخر آمده ، و در اين ميان شديد العقاب است .
در حقيقت غضبش در ميان دو رحمت قرار گرفته ! ، و از اين گذشته در كنار اين وصف كه حاكى از غضب خداوند است سه وصف از اوصافش كه از رحمت او حكايت دارد بيان شده ، و همه اينها دليل بر اين است كه رحمتش بر غضبش پيشى گرفته است ( يا من سبقت رحمته غضبه ) .
3 - جمله اليه المصير نه تنها اشاره به اين است كه بازگشت همه در قيامت به سوى او است ، بلكه مطلق بودن آن از اين حكايت مىكند كه بازگشت همه امور در اين جهان و آن جهان به سوى او و سلسله همه موجودات به دست او است .
4 - قابل توجه اينكه جمله لا اله الا هو كه به عنوان آخرين وصف آمده و حكايت از مقام توحيد عبوديت و عدم شايستگى غير او براى پرستش مىكند به عنوان آخرين صفت و نتيجه نهائى بيان شده ، و لذا در حديثى از ابن عباس آمده است كه مىگويد : او غافر الذنب است براى كسى كه لا اله الا
الله بگويد ، قابل التوب است براى كسى كه لا اله الا الله بگويد شديد العقاب است براى كسى كه لا اله الا الله نگويد ، ذى الطول و غنى و بى نياز است از كسى كه لا اله الا الله نگويد .
بنا بر اين محور همه اين صفات كسانى هستند كه مؤمن به توحيد باشند و در گفتار و عمل از اين خط اصيل الهى منحرف نشوند .
5 - اسباب آمرزش در قرآن مجيد
در قرآن مجيد امور زيادى به عنوان اسباب مغفرت و از بين رفتن گناهان معرفى شده است كه به قسمتهائى از آن ذيلا اشاره مىشود :
1 - توبه : يا ايها الذين آمنوا توبوا الى الله توبة نصوحا عسى ربكم ان يكفر عنكم سيئاتكم : اى كسانى كه ايمان آوردهايد به سوى خدا باز گرديد و توبه خالص كنيد اميد است خداوند گناهان شما را ببخشد ( تحريم - 8 ).
2 - ايمان و عمل صالح : و الذين آمنوا و عملوا الصالحات و آمنوا بما نزل على محمد و هو الحق من ربهم كفر عنهم سيئاتهم : كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و نيز به آنچه بر محمد (صلىاللهعليهوآلهوسلّم) نازل شده است ايمان آوردند آياتى كه حق است و از سوى پروردگارشان مىباشد خداوند گناهان آنها را مىبخشد (محمد-2).
3 - تقوى : ان تتقوا الله يجعل لكم فرقانا و يكفر عنكم سيئاتكم : اگر تقواى الهى پيشه كنيد خداوند براى تشخيص حق از باطل به شما روشن بينى مىدهد ، و گناهانتان را مىبخشد ( انفال - 29 ) .
4 - هجرت و جهاد و شهادت : فالذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى و قاتلوا و قتلوا لاكفرن عنهم سيئاتهم : كسانى كه هجرت كنند و از خانه و وطن خود رانده شوند و در راه من آزار بينند و پيكار كنند
و مقتول گردند گناهانشان را مىبخشم ( آل عمران - 195 ) .
5 - انفاق مخفى : ان تبدوا الصدقات فنعما هى و ان تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خير لكم و يكفر عنكم من سيئاتكم : اگر انفاقهاى خود را در راه خدا آشكار سازيد خوب است و اگر آن را پنهان داريد و به فقرا بدهيد به سود شما است و از گناهانتان مىبخشد ( بقره - 271 ) .
6 - دادن قرض الحسنة : ان تقرضوا الله قرضا حسنا يضاعفه لكم و يغفر لكم : اگر به خداوند قرض الحسنه دهيد آن را براى شما مضاعف مىكند و شما را مىآمرزد ( تغابن - 17 ) .
7 - پرهيز از گناهان كبيره كه موجب آمرزش گناهان صغيره است : ان تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم سيئاتكم : اگر از گناهان كبيره كه از آن نهى شدهايد اجتناب كنيد گناهان صغيره شما را خواهيم بخشيد ( نساء - 31 ) .
به اين ترتيب درهاى مغفرت الهى از هر سو به روى بندگان باز است كه هفت در آن در بالا به استناد هفت آيه قرآن ذكر شد ، تا از كدامين در وارد شويم و چه خوبتر كه از هر در وارد شويم .
الَّذينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذينَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذينَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبيلَكَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحيمِ (7)
كسانى كه عرش [خدا] را حمل مىكنند، و آنها كه پيرامون آنند، به سپاس پروردگارشان تسبيح مىگويند و به او ايمان دارند و براى كسانى كه گرويدهاند طلب آمرزش مىكنند: »پروردگارا، رحمت و دانش [تو بر] هر چيز احاطه دارد؛ كسانى را كه توبه كرده و راه تو را دنبال كردهاند ببخش و آنها را از عذاب آتش نگاه دار.
وَ هُوَ الَّذي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ (25)
و اوست كسى كه توبه را از بندگان خود مىپذيرد و از گناهان درمىگذرد و آنچه مىكنيد مىداند.
فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كانَ تَوّابًا(3)
پس به ستايش پروردگارت نيايشگر باش و از او آمرزش خواه، كه وى همواره توبه پذير است.